2017(e)ko urria 19, osteguna

IRAINKA IKASIA


Arantxa Urretabizkaia Hondarribiko alardean (Berria)


Asko dira bai, Arantxa Urretabizkaiak eta bere azken eleberriko zenbait protagonistek bidean ikasiak. Ikasi dute, batik bat, ezer gutxi balio duela justiziak zure alde epaitzeak, zure ordezkari politiko gehienen eta herritar askoren iritzia kontrakoa baldin bada.
Ikasi dute “tradizioa” deiturikoa, eskubideen gainetik koka daitekeela, eta, alde onean, arrazoia zure alde egonez gero eta zure jarrerari tinko eusten badiozu, azkenean jende askoren errespetua irabaziko duzula eta belaunaldi berrien esker ona ere bai; denbora zure alde azalduko baita.
Izan duten ikasgaien artean, dudarik ez, euren herrikide frankoren jokaera oldarkor eta iraingarria ere badago: “Puta, zorra, bigotuda, española. Beti erdaraz, euskaldun zintzoak ez baitu euskarazko hitz zikinekin ahoa orbantzen, nahiago baitu kasu horretan gaztelania erabili”.
Urtez urte, zenbait herritarren  mesprezu eta irainak jaso beharko dituzula jakitea ez da, hain zuzen, gustuko platera izango. Izan ere, irainak eta hitz gordinak nagusitu dira, gaur egun, eguneroko bizitzan. Ohikoak dira parlamentuetan, hainbat telebista-eztabaidatan, eta sare sozialetan. Facebook, twitter edo egunkarietako iruzkinetan, ezkutuan dabiltza ehunka zirikatzaile, “second life” tamalgarri batean. Katalunian egun hauetan kazetaritza lanetan jardun dutenek ondo baino hobeto dakite.
Irainek beste garai batzuetan zuten indarra galdu dute. Iraganean horrelakoak goizaldeko dueluetan amaitzen ziren eta laido baten saria heriotza bera izan zitekeen. Gaur, ordea, dohain banatzen dira hobenak, nahiz Arantxak ederki azaltzen duenez, askotan irainak iraintzailearen beraren erretratu diren: “Inor gutxik izango du kalean ahoz gora iraindua izateko ohitura. Inor gutxi dago horretarako prestatua. Iraintzaileak ere ez du seguru asko ohitura hori, baina ekintzek frogatzen dute hobekiago egokitzen dela iraintzailea egoera berrira, berak sortua delako egoera hori, berak aukeratu duelako ekintza. Iraintzen duenak uste du, iraindua mintzeko ahalmenaz gain, iraindua umiltzeko boterea ere baduela. Kalean, zuk ezagutzen ez duzun gizon gazte batek puta esaten badizu, ez da atsegina, noski. Baina irain berak zure semearen edo bikotekidearen ahotan eragin desberdina luke. Semearenak umilduko zintuzke, kaleko gaztearenak, agian ez. Lastima ere senti dezakezu iraintzailearekiko. Irainaren ezpatak bi aho ditu, eta bigarrenak iraintzailea zauritzen du”.
Oso berri ontzat hartu dut nik Arantxaren Euskadi Saria. “Bidean Ikasia”, berak azaldu duenez, ez da kronika bat, ezta entsegu hutsa ere. Berak iraganean ezagutu dituen zenbait egiazko esperientziaren “destilazioa” egin ondoren, hoberen egiten dakiena egin du: literatura. Gure gizartearen kontraesanak ispilu aurrean ipintzen dituen literatura, oraindik irtenbiderik gabe jarraitzen duen arazo bat ezbaian jarriz, “gure arteko arazoa baita, inongo kanpotarri errua bota ezin diogun arazo bat”. Autoreak ezustean hartu zuen sariaren berria. Berak esan duenez, ukitzen duen gaiarengatik, hain zuzen, ez zuen espero aurten saria emango ziotenik.  
“Bidean Ikasia” liburuan irainak, injustiziak, gaizki esanak, umiliazioak, eta kolpeak birziklatu dira. Gezurra badirudi ere, eragileen kontrako goi mailako literatura bihurtu dira.

ROBERTO MOSO

          

GAIZKI ESANAK




DECCA disko-etxeak Beatles taldearekin sinatzea errefusatu zuen “gitarraz egindako musika modan ez dagoelako”


Guztiok, noizbait, gure gaizki esanak izan ditugu. Gehienok,  era berean, bizitzak denbora aski eman badigu, iritziz aldatu gara zerbaitetan.
Gure esandakoen hemerotekari errepaso eginez gero, denok lotsarako eta harrotasunerako baieztapenak aurkituko genituzke. Horrela ez bada, gure pentsaera denboran zehar monolitikoa eta aldaezina agertzekotan, ez dut uste gutaz gauza onik esango zuenik.
Azken garaiak oso hemerotekazale izaten ari dira. Politikarien prentsa-arduradunek buru-belarri jarduten dute arerioei buruzko gaizki esanen (eta eginen) bila, zenbait irrati-telebistatan gaueko oilategietan elkarri botatzeko asmoz.
Adibideren bat ematearren,  Jordi Évolek, Puigdemont presidenteari Kurdistaneko erreferendumari emandako kontrako botoaz galdetu zion. Argi zegoen, une hartan, galdetuak ez zekiela kazetaria zertaz ari zen ere. 
PP-k bere aldetik, urriaren bata berotu zuen, zenbait agintari katalanek esandako kutsu “hispanofoboa” zuten adierazpenen bilduma bat argitaratuz.
Whattsappeko taldeetan pil-pilean dabiltza batzuen eta besteen astakeriak, askotan inolako fidagarritasunik gabekoak eta norbait intoxikatzeko asmoz asmatuak.
Processaren hemeroteka, ezbairik ez, gaizki esanen “Guinness” errekor liburuan sartzeko gai da. 
Irakaskuntzan ibilbide luzea izan duen lagun batek esana: “Hamaika eskola eman eta gero eta milaka esaldi esan ondoren, ikasle ohi batek beti gogoratuko dizu ahaztuta daukazun lelokeriaren bat”.
Herri jakinduriak ondo badakienez, hobe isilik egotea eta babalore itxura ematea, ahoa zabaltzea eta babalore hutsa zarela baieztatzea baino.    
Historian zehar hanka-sartzeen zerrenda bitxia bezain oparoa da. Albert Einsteinek, 1932. urtean, energia nuklearra lortzea erabat ezinezkoa izango zela iragarri zuen. DECCA disko-etxeak Beatles taldearekin sinatzea errefusatu zuen “gitarraz egindako musika modan ez dagoelako”. Thomas Watson, IBM enpresaren presidenteak 1943. urtean argi eta garbi azaldu zuen: “Asko jota, munduan zehar bost konputagailurentzako merkatua dago”. “¡Qué error!, ¡qué inmenso error!” oihukatu zuen Ricardo de La Cierva historialariak, Adolfo Suarez presidente izendatu zutenean.
Urrutira joan gabe, Jon Idigorasen lerro-burua daukagu bere azkenetariko elkarrizketa batean: “Neurri polizialek ez dute inoiz ETA amaituko, hurrengo egunean milaka ETA sortuko bailirateke”, eta ez zen, jakina, antzeko zerbait esan zuen bakarra.
2003. urtean George Bush hau esatera ausartu zen: “Mundua seguruagoa da orain, Sadam Hussein eta Talibanak ez daudelako”. Hamaika urte geroago, Barak Obamak antzeko zerbait baieztatu zuen Osama Bin Laden akabatu ostean. Bitartean, Iraken gordeta zeuzkaten suntsipen masiboko armak ez dira agertu, eta, inork ez du uste agertuko direnik, baina...“no le quepa a usted ninguna duda de que aparecerán” (Jose Maria Aznar).
Arrain asko “ahotik” hiltzen dira egunero. Antzinako egunkariak lotsarazteko moduko tituluz beteta daude. Hemeroteka agintari askoren etsairik nagusiena bihurtu da, nahiz nabaria denez, horrelako astakeriek ez duten, normalean, inolako ordainik izaten.
Xabier Leteren hitzak datozkit burura, horrelakoak entzuten ditudan bakoitzean: “Haunditzen zeranean/ ikasiko duzu/ isilik egoteak/ zenbat balio dun” .



         
      
       

2017(e)ko urria 6, ostirala

NEURRIZ KANPO




Beatles eta Rolling Stones, neurriz kanpo baloratuak daude. Baita ere The Who, Jimi Hendrix, The Doors, Santana, Bob Dylan (berak ere badaki), The Kinks, Janis Joplin, Lou Reed eta  David Bowie, besteak beste. Beraien eredu izan zirenak: Elvis Presley, Chuck Berry, Bill Haley, Little Richards eta gainerako Rock & Roll aitzindariak neurriz kanpo baloratuta daude. Hauetariko bakar batek ez luke inoiz amestuko izan duen oihartzuna.
Punk Mugimendu osoa  neurriz kanpo dago baloratua eta gehiago zehazteko The Clash, Sex Pistols eta Ramones, batik bat, duda barik, gehiegi baloratuak daude, beraz, gaur egun, azken hauen elastikoak eramaten dituzten askok ez dakite talde hura zein zen ere.
Euskal Rock Erradikala (osoa bai), Madrilgo mugida, Ez Dok Amairu, Donosti Sound, Getxo Sound eta antzeko guztiak neurriz kanpo daude baloratuak, of course. Baina ez dira bakarrak:
AC/DC (Bon Scott barne), Deep Purple, Metallica, Led Zeppelin, Motorhead, Aerosmith, The Kiss eta Heavy Metaleko izar gehienak ere.
Picassoren Gernika, Mona Lisa, “Los Borrachos”, “Las Lanzas”, Dalí, Tapies, Gaudí, Oteiza, Txillida, Guggenheim, Artium, San Telmo eta arte ederretako museoa, baita Madrilgo Pradoko museoa eta Parisko Louvrea ere neurriz kanpo baloratuta daude.
Izan ere, Madril, Paris, Londres, New York, Los Angeles, Praga, Erroma, Bartzelona, Mosku, La Habana eta, jakina, geure hiriburu guztiak neurriz kanpo baloratuak daude.
Alfred Hitchcock, Tarantino, Coppola, Scorsese, Oliver Stone, Ridley Scott, Woody Allen, Billy Wilder, Almodovar, Berlanga, David Linch, Carlo Ponti eta beste asko, neurriz kanpo baloratuak, bai.
Marilyn Monroe, Che Guevara, Bob Marley, Jesus (eta bere aita), Groucho Marx eta gainerako poster eta  kamiseta saltzaileak... baloratuegiak. 
Hego Amerikako literatura, gure gerra osteko idazleak, euskal literatura osoa, Mantxako Kixotea,  Errusiar klasikoak, Paul Auster, Nick Hornby, Ignacio Aldekoa, bertsolariak... denak baloratuegien zerrendara.
Bada, politika, erlijioa, zientzia, medikuntza, ideologiak neurriz kanpo baloratuak, noski.
Ekologismoa, LGTBren mugimendua, feminismoa, komunismoa, podemismoa, liberalismoa... eta gehitu nahi dituzun “ismo” guzti guztiak, denak poltsara.
Opera, musika klasikoa, zirkua, folk musika, antzerkia, telebista-saioak (Juego de Tronos eta Breaking Bad barne), balleta, sukaldaritza, kirola oro har, eta gehienbat futbola... (Athletic eta bere filosofia barne); horiei guztiei balio handiegia ematen diegu, ezbairik ez.
Maitasuna, bidaiatzea, sexu egitea, jendea ezagutzea, adiskidetasuna, hezkuntza, hizkuntza, umorea, familia, jaioterria, erostea, saltzea, dirua irabaztea, lan egitea, bizitza bera... horiek denek prentsa onegia daukate, ez al da hala?
El procés està sobrevalorat. Donostiako Zinemaldia, BBK Live, Azkena Rock Festival, Durangoko Azoka, Korrika, Ikastolen jaiak... denak beren senetik at daude.
Marihuana, haxixa, speeda, heroina, kokaina, DMA, estasia, tripiak...denak neurriz kanpo baloratuak, batez ere, noski, debekatuta daudelako.
Baaaale, badakit. Agian hauetariko asko ez lirateke zerrendan egon behar eta -aitortu behar dut- nire bihotzaren zati bat irabazi dute noizbait. Baina benetan, honen moduko ariketa bat, noizean behin egitea, guztiz gomendagarria da. Ez dakizu zein gustura geratzen zaren.    


2017(e)ko iraila 20, asteazkena

EGONEZINA


konturatu barik nire inguruan sortu izan dudana munduko azken asteetako isla bat izan da
 Etxea pintatu behar.  Jakina, ezer baino lehen, paretak ongi prestatu. Egunkari zahar pilo bat zorua, leihoak eta  ateak babesteko. Berripaper ezberdinen orrialdeak, laneko zabortegitik hartuta. Eskelak, gurutzegramak, komikiak, iragarkiak... eta guztien gainetik, gure arreta erakartzeko asmatu izan direnak: tituluak eta argazkiak: “La querella contra Puigdemont y Jonqueras implica la cárcel”. Kataluniako gorabeherak, nola ez, gela osotik banatuta daude. “Separatismo” eta “desafío” gehien errepikatzen diren hitzak. “El Referéndum pierde fuerza tras negarse Barcelona a ceder locales”, “Baiezkoa, atzera-kontu bat da”. Askotan, ustezko berriaren atzetik, egunkariaren desira dago ezkutuan (edo agerian).
Arrabola gora, arrabola behera, zenbait begiren ikusmiran nagoen susmoa. Sorayaren begi biziak, Raxoyren behi begiak, Puigdemonten begi estaliak, patera baten gainean tragediaz margotutako begiak, Putinen begi hotzak, Donald Trumpen mehatxuzko begiak, Kordobako yihadistaren ziurtasun begiak, Ipar Koreako agintarien barre-begi aluak… “Ipar Koreak misil bat jaurti du, eta Japoniatik gertu erori da, haren aire eremua zeharkatu ostean”. Kabenzotz, ia brometako herrialde zirudiena izango al da azkenean III. Mundu Gerraren eragilea? Estatu Batuetako presidentea izateko ia brometako hautagaia ematen zuena, denok arazo serioetan sartzeko gai izango al da? Korearren argazkiak luzaroan harrapatzen nau. Baina zergatik egiten dute barre?  Munduari benetako arrisku direla erakutsi diotelako? Barre egiten ez badute zigortuak izango direlako? Egunkari guztietako azaletan daudela dakitelako?  Hor daude bostak barrez lehertzen. Sekula ez nuen pentsatuko horrenbesteko alaitasuna islatzen duen argazki batek, hainbeste ikara sorraraziko zidanik.
Ez zen nire intentzioa, baina konturatu barik nire inguruan sortu izan dudana munduko azken asteetako isla bat izan da. Egia esan, ikusten dudana, oro har, guztiz kezkagarria da: “Un terremoto causa decenas de muertos y graves daños en México”, “El Huracán va a devastar Estados Unidos , dice el director de emergencias”, “Hungría y Eslovaquia no modificarán su política de asilo pese al fallo en su contra del tribunal de la Unión Europea”...Portsmouthera doan ferrya hartu gura duten dozenaka gazte albaniar daude Zierbenan”.
Margo-tantakek, horrelako berri txarrak zipriztintzen dituzte, malkoak bailiran. Nekez aurki daiteke zergatirik nolabaiteko baikortasunari eutsiko dionik. Kiroletan zenbait lorpen aipagarri, kultura munduan zenbait argitalpen interesgarri... Hainbeste mehatxuren artean, une batez, gela margotzeko zentzua ere galtzeko zorian nago.
Batzuetan, orrialde bakar batean kontraesanak aurki daitezke: Pica bien tu raya: el ayuntamiento anima a picar bien la droga porque puede dañar las fosas nasales” eta pixka bat beherago: “Incautadas 23 plantas de marihuana en Mungia”...  Zein azkar zahartzen diren egunkari zaharrak!
Ez dakit margoagatik edo sudurraren aurrean dudan panoramaren erruagatik izango den, baina zorabiatzen ari naiz. Psikodeliarako tartea dator. “Letizia lleva a sus dos hijas al cole en el primer día del curso. Las niñas sumarán ballet, chino y deporte a las asignaturas regladas”...
Hurrengorako plastikoak erabiliko ditut. Seguru.

  
                

2017(e)ko iraila 15, ostirala

ENE PARKEA




Oraintxe zeharkatzen ari naizen parke honetan, -esan didatenez- nire lehen pausuak eman nituen. Haurtzaroko lehen urte horietaz ez dut oroitzapenik, baina bai zenbait zuri-beltzeko argazki: jostailuzko auto batekin jolasten; izozki bat mesfidati aztertzen; aitaren besoetan negarrez...
Oraintxe zeharkatzen ari naizen parke honetan, betiko itxura duen parkean, lehenengo ostikadak eta lehenengo ezuste galanta hartu nituen, eskolako kartera  ahaztu nuela eta.
Belardien arteko bazter horretan, hain zuzen, hildakoarena egin nuen behin, gerretara jolasten ari nintzela. Horren gustura -eta nekatuta- nengoenez gero, unea luzatzea erabaki nuen. Ama, ziztu bizian nireganatu zen, konortea galdu ote nuen beldur.
Oraintxe zeharkatzen ari naizen parke honetan, gune horretan hain justu ere, zaindari potolo eta bibotedun batek isuna jarri zidan belardia zapaltzearren, eta,  botereari aurre egiten lehenbiziko aldiz ikusi nuen ama.
Urte batzuen bueltan eta oraintxe zapaltzen ari naizen lurzorutik, berdez jantzitako gizon horiek borra-kolpeka ikusi nituen, nire gurasoek, ikarak jota, bertatik behingoan ateratzen ninduten bitartean. Urteak pasa ahala, Butanok zuen gordetegian izandako sutearen ondorioa izan zela jakin nuen. Etxerik gabe geratu zen jendetza, udaletxe aurrean dagoen parke honetan bildu zen irtenbide baten eske. Zenbait urte geroago, nik neuk egin behar nuen hanka, Oskorriren kontzertu batean norbaitek ikurrina atera zuenez gero.
Parke honen inguruan bueltaka eta bueltaka ibiltzen ginen udako arratsalde amaigabe haietan, pipitak eta lehenengo zigarro solteak nahastuz. Aurpegi baten bila nenbilen eta batzuetan, hamaikagarren bueltan edo, aurkitzen nuen. Bat-batean, gure begiradak elkartu ziren segundo batez, nire koadrilaren trufen artean... eta hori zen dena.
Baina orain zeharkatzen ari naizen parke honen palmondoen azpian, izan ziren, baita ere, geroago, barreak, musuak eta jai-amaiera ederrak, arrantzalez jantzita, zaindariak eta isunak desagertzen ari ziren garaian.   
Aurrera jotzen dudan heinean, nire iraganaren aztarnak nonahi sentitzen ditut.  Parke erdian altxatzen den musika kiosko eder horretan gure lehenetariko emanaldi bat eman genuen, halako erokeria bati “emanaldi” deitu ahal bazaio. Ezin ahaztu jendetzaren ikara-aurpegiak.
Orain zeharkatzen ari naizen parke honetara etortzen ginen “piper” egunetan, asteko goizetan apenas jenderik Ikusten ez zenean. Egun, erretiratuak dira jaun eta jabe. Horietako batzuek latino itxura duten laguntzaileak dituzte. Latindarra ematen du, baita ere, futbolean daudenen umeen artean Espainiako selekzioaren elastikoa duen bakarrak.
Orain zeharkatzen ari naizen parke honetan, oro har betikoa izanik, badago, ordea, aldatu den gauzarik. Horietako bat, beharbada deigarriena, izkina honetan zegoen aldizkarien postua. Urtez urte, bere kristalen atzetik, gure bizimodua nola aldatzen ari zen ikusteko aukera ematen zigun. "Cambio 16" eta bere titulu ausartak, “Interviun” agertzen ziren lehenengo titiburuak, “Punto y Hora” edo “Garaia”, “Fuerza Nueva”-ren ondoan kontraste egiten. “Hermano Loboren” azal apurtzaileak ... Hori ez zen bakarrik prentsa-kiosko bat, hori -kasik- geure aldaketa sozialen ispilua zen.
Egun batetik bestera kioskoa itxi eta handik gutxira desmuntatu egin zuten betiko.
Oraintxe zeharkatu dudan parke hau, ez da harrezkero berbera izan.