2017(e)ko urtarrila 20, ostirala

TITANICEN ITZALPEAN




Talka egin ondoren, Titanicen zaintzaile bat kapitainarengana doa. Honek haserre ematen duenez, gazteak ziztu bizian berria emateko era zeharka asmatzen du:
_ Kapitain, berri bat ona eta beste bat txarra ditut...
_ Hasi onarekin, umore txarrez nago- eta...
_ Hamaika oscar emango digute!...
Egun hauetan Bilboko Euskalduna jauregian dugu ikusgai Titanicen inguruko erakusketa interesgarria. Berriro ere tragedia hau zein erakargarria den baieztatzeko aukera izaten ari gara. Ezbairik ez, gazte askorentzat 1997. urtean horrenbeste sari jaso zituen pelikularen eragina ezinbestekoa da esposizio honen arrakasta ulertzeko. Baina hori ez da, inondik ere, naufragio honek sorrarazten duen morboaren zergati bakarra.
Inguruabar pilo bat bildu ziren 1912ko apirilaren 14an gertatutako urperatze hartan, zerbait epiko eta ahaztezina bilakatzeko. Erakusketan ikus daitezkeen ume askoren harridura aurpegiak begiratu besterik ez dago honetaz jabetzeko. Izan ere, jende askorentzat Titanic-ena historian zehar gertatu den hondorapenik larriena da, baina ez da hala.
Hogeita hamahiru urte geroago, 1945.urtean, Itsaso Baltikoan, Wilhelm Gustloff  izeneko bidaiari itsasontzia hondoratu zuten. Titanicen baino bost aldiz gehiago izan ziren hildakoak urperaketan. Ordea Guinness errekor triste hau historiaren orrialde ezkutuetan geratu omen da betiko.
Bigarren mundu gerraren azkenengo egunak ziren haiek. Naziak atzera egiten ari ziren. Sobietar Batasunaren  armada inguratzen ari ziren eta Gotenhafen-eko kaia eroriko zenaren beldur ziren. Ahalik eta jende gehien -soldaduak eta errefuxiatuak gehienbat- sartu zituzten ontzira Danimarkara iristeko asmoz. Arrisku bizian zeuden, sobietarrek une oro miatzen baitzituzten ur haiek. Urtarrilaren 30ean itsasoratu zen. 10.500  pasaiari baino gehiago ziren guztira, haietariko asko haurrak. Barruan denontzako lekurik ez zegoenez, askok agerian egin behar izan zuten bidaia. Barkua nekez mugitzen zen. Gaueko hamaikak aldera, S-13 itsaspeko sobietar batek hiru torpedo bota zituen. Berrogeita hamalau minutuan, armada gorrikoek itsasontzia hondoratu zuten. Alemaniar gerraontziek lortu zuten 960 pertsona erreskatatzea, haietako asko berehala hotzak hil baziren ere. 9343 pertsona hil ziren guztira.
Ikusten denez, urperaketen artean ere aldeak daude. Laster hirurogeita bederatzigarren urteurrena beteko duen Wilhelm Gustloffen hondamena ez zen “Belle Epoquen” gertatu. Barruan ez zegoen aberatsik, ezta luxuzko gelarik ere. Itsasoak irensten zuen bitartean inork ez zuen meza kanturik abesten. Eragilea ez zen ezusteko iceberg bat, sobietar gerra-itsaspeko bat baizik. Günter Grass idazle ospetsuak eleberri bat eskaini zion arren, kultura munduan utzitako aztarna askoz txikiagoa izan da. Ez dago inongo “glamourrik” horrelako basakeria batean, Estatu Batuek botatako bonba atomikoarekin gertatzen den legez, Hollywooden inork ez du interesgarri ikusten. Hor ez zen ez heroirik ez epikarik, hor sumatzen den bakarra gizadiaren alderik beltzena da. “Seiehun hildako gurutzaontzi bat hondoratu ostean” agertu zen nire Facebooken berriki. Berrian klikatzean, mezu hau agertzen zen: “Ez da gurutzaontzi bat izan, patera bat baizik. Baina klikatuko al zenukeen hau jakinez gero?”. Ba hori.       


       

AQUEL HOMBRE

Me acuerdo perfectamente de aquel hombre. Alojado sólo, en un hotel remoto. Paseando taciturno con aspecto de rumiar algo. Yo era un niño y estaba con mis padres en aquel lugar. Ni me acuerdo por qué. El tipo se cruzaba con nosotros y siempre saludaba correcto, siempre abstraído.
-¿Quién es ese misterioso hombre?, nos preguntábamos.
-¿Qué le habrá traído hasta aquí?
Tiene gracia. Ahora soy yo ese mismo hombre.

2017(e)ko urtarrila 13, ostirala

NEU “HATER”




Egunero idazten dudan egunkari gorrotagarria: egia esan ez dakit zein den azkenean nire izaeraren erruduna, baina ez dit axola. Gorrotoan aurkitu dut nire helburua eta nire borroka. Gorrotoa da nire bizitzeko aukera, bakarrik bere baitan aurkitzen dut nolabaiteko zentzua aurrera jotzeko.
Gorroto ditut politikariak eta hauek gorroto dituztenak. Gorroto ditut ezkertiarrak eta eskuindarrak. Gorroto ditut demokratak eta faxistak, feministak eta matxistak, bakezaleak eta gudazaleak, euskaldunak eta espainiarrak, etorkinak eta bertakoak, aberatsak eta txiroak. Izan ere, zerrendatik at utziko nukeen bakarra internet izango litzateke, nahiz askotan hau ere gorroto dudan. Horrek eskaintzen baitit nire etengabeko herra gauzatzeko parada ederra.
Anonimatuan ezkutaturik zenbait ezizen ezberdinez baliatzen naiz nire higuina zabaltzeko. Facebooken eta Twiterren abileziaz mugitzen ikasi dut eta ez ditut jarraitzaileak faltan izaten. Aiherkundea erabat erakargarria da beti, baina garrantzizkoa da oso era azkar eta adimentsuz erabiltzea. Ugaldu egin ditut nire pertsonaiak mota ezberdineko kausak defendatzeko. Batzuetan animalista naiz, beste batzuetan neoliberal edo begano, edo behar izanez gero edozein erlijioren aldeko edo kontrakoa.
Gorrotoa da berez nire ideologia bakarra. Hortaz ez dut legearekin inolako arazorik izan nahi. Nire benetako nortasuna ezkutatzeko sareak ematen dizkidan baliabide guztiak erabiltzen ditut. Baina jakin badakit nire muga non dagoen. Nik ez dut nahi poliziaren jomuga izatea, ez. Ez naiz astakirten horietakoa. Izen eta abizenez haien gorrotoak argitaratzen dituztenak ez dira benetako gorrotozaleak. Haien tiroak beti berdinen kontra daude zuzenduta eta euren patua kausa baten martiriak izatea da. Horiek guztiak gorroto ditut baita ere, jakina.
Nire jokaera zeharo ezberdina da. Gustuko dut, adibidez, zenbait blogari zirikatzea. Oso erraza da tipo hauek samintzea. Haien ego erraldoietan minduta sentitzen direnean zeharo haserre erantzuten didate eta orduan badakit nire eskuetan daudela. Ergel halakoak. Nik, haien orrialde ziztrinetan utzi duten informazio osoa daukat eskuragai eta haiek ez dakite nor naizen ere. Ume moko bat jipoitzea ere zailagoa izango zen. Normalean eztabaida (hobe “jipoia” esatea) era berean amaitzen da: blogariak duintasun plantak hartzen ditu  “anonimoekin ez dut ika-mikarik izaten” edo antzerako zerbait idazten duen arte. Hau koitadua hau. Hilabete pare baten bueltan hor izango nau berriro, bere ezjakintasuna agerian uzteko prest.
Baina ez dizuet ukatuko. Nire zereginak on-line prentsan eskuratzen ditu orgasmorik gozoenak. Kazetari kakatiek eta iritzi-emaile koldarrek ez dute inongo paradarik izaten nire pozoia ekiditeko. Onar dezagun behingoz. Gaur egun mila aldiz dibertigarriagoa da nire edena haien iruzkin zekenak baino. Horixe bera da nire arrakastaren zergatia eta honela segitzekotan paperezko egunkariek ez dute etorkizunik izango, irakurleak morbo bila ibiltzen baitira. Egia esan ni naiz artikulu horiengatik ordainduta izan beharko nukeena eta ez sasi-kazetari horiek, irakurle gehienek nik emandako elikadura da benetan jateko irrikatzen dutena eta ez jatorrizko informazioa edo iritzia.
Gorroto-gizartean bizi gara eta aiherkundeak interneten aurkitu du esparru ezin hobea.
Etorkizunaren jabea naiz. Dudarik ez izan. 

                              

2017(e)ko urtarrila 11, asteazkena

URTE BERRIAREN BERRI

“Asteazkenak dira ostegun berriak” esaten zuen Pagafantas pelikularen protagonistak, gero asteko egunen inguruan lagunarteko eztabaida bitxia sortuz. “Berrogei urte, hogei urte berriak dira” baieztatzen zen Virgen a los cuarenta komedian. Gero hor dago telesail arrakastatsua: “Laranja, zuri berria da”. Badirudi iragana berritzeko joera nahiko zabalduta dagoela. Azken bolada honetan ahoz aho dabilen ohitura bihurtu da, gai ugariez mintzatzeko ere. Nire lankide bati entzun nion azkena: “eraman errefuxiatuak zure etxera!”, “zoaz Kubara!” berria da.
Horren ildotik nire buruarekin bueltaka ibili ondoren, horietako zenbait proposamen sortu zaizkit baita ere. “Jantzi polarra kaiku berria da”. “Katalunia Euskal Herria berria da” pasa zait burutik zenbait irrati tertulia entzun ondoren, katalanak baitira “bizikidetza eta aberriaren batasuna” orain arrisku bizian jartzen omen dutenak (oraingo honetan ez da jada entzuten bortxakeriarik gabe dena posible litzatekeela). “Torrente, Alfredo Landa berria da” esan liteke baita ere, nahiz Alfredo Landak, espainiar zinemaren orrialderik kutreenak sinatzeaz aparte, zenbait filma itzel ere utzi zigun, Los Santos Inocentes esate baterako.
“Koldo -Ocho Apellidos Vascos pelikulan Karra Elejaldek antzezturik- Txomin del Regato berria izango litzateke, biak gaztelaniaz gaizki egiten dute euren hizkerak “euskal” kutsua omen duelako, nahiz inork ez dien euskaraz egiten entzun.
Musika munduan ere gustu guztietarako konparaketak egin daitezke, izan ere aspalditik ezagutu ditugu: “Oasis, Beatles berriak dira”, “Bunbury, Raphael berria da”, “Mikel Urdangarin, Benito Lertxundi berria da”...
Politika munduan ere ezinbestekoak izaten dira honako “berrikuntza” hauek: “Thrump, Reagan berria da”, “Errusia, Sobietar Batasun berria da” (baina orain komunismorik gabe), “Siria, Vietnam berria da”, “Podemos, PCE berria da”... (eta honela segitzekotan eszisioetan ere izango dute antza). 
Edonola ere, orain berria datorkiguna datorren urtea da. Uzten gaituena gogoratua izango da, besteak beste, Thrumpen garaipenagatik, errefuxiatuei emandako tratu txarragatik, horrenbeste musikariren heriotzagatik edota Britainia Handiak Europari erakutsitako hatzagatik.
Ez dira gutxi, ez, etorkizunean suma daitezkeen itzalak, eta beti dago hor mehatxua: 2017, 1936 berria izango al da?” edo 1914 berria? edo 1939 berria? Urte guztiak ez dira berdin eta banaka batzuk historian markatuak geratzen dira mugarri direlako. Honelakoetan beti Jugoslaviako gerraren inguruan egindako erreportaje batez gogoratzen naiz. Elkarrizketatu guztiek berdin esaten zuten: “Aurreko urtean inork ez zuen esango guda bat lehertzear zegoenik”.
Baina ez dut nahi horren ezkor amaitzea. Urte berrirako desirak egiterakoan bizitzaren alde ederrean kokatzen gara eta ez dut nahi salbuespen izan:
2017. urtean “Belle Epoque” berri bat hasiko da. Elkartasuna eta bizikidetza nagusitzen joango dira eta munduko estaturik aberatsenek ezberdintasuna eta pobrezia borrokatzeko indarrak batuko dituzte. Errenazimentu berria datorkigu, non giza eskubideak nazioarteko konstituzioa bihurtuko diren, eta gizakien esplotazioa esklabismoak betetzen dituen orrialde beltzetara pasatuko den. Egia bada, sakelan sar eta gezurra bada kontuan ez har.
                     


2017(e)ko urtarrila 1, igandea

AGUR TELEFONO-KABINAK



Jose Luis Lopez Vázquezek, 1972. urtean, Espainiako batezbesteko hiritarraren
irudia ematen omen zuen. Hori zela eta, Antonio Mercero zinegileak “La Cabina” izeneko film laburrean protagonista bakar izateko aukeratu zuen.
Film mitiko honetan tipo bat telefono-kabina batean sartzen da dei arrunt bat egiteko asmoz. Deia egin ondoren gizajoak ezin du atea zabaldu. Ez dago irteterik. Bertaratzen direnen artean mota guztietako irtenbideak martxan jartzen ahalegintzen dira, baina alferrik. Kabina hori tranpa besterik ez da. Ilunsentian, langile misteriotsu batzuk kamioi baten gainean nolabaiteko kabinen hilerri batera eramango dute. Han, Lopez Vázquezen harridurarako, bera bezalako hiritar pilo batekin egingo du topo. Bakoitza bere kabinan. Denak hilda. Azkeneko eszenan protagonistaren aurpegi etsitua pantailaren behe-aldetik desagertzen da, ikara bere begietan.
TVEk ekoiztutako lan honen erruz, kristoren amesgaiztoak izan nituen luzaroan. Europan zehar sari ugari jaso zuen “La Cabina”k eta harrezkero, garai hartan indarrean zegoen kate bakarrak behin eta berriz errepikatuko zuen bere emisioa. Geroztik, askok mesfidantza puntu batez begiratuko genituen hainbeste kaletan ugaltzen ziren tramankulu haiek.
Mendea amaitzear zegoela, bai aktorea, bai bere presondegia berriro agertu ziren gure telebistetan. Telefonicak monopolioa galduz gero, beste operadoreak aukeratzeko atea zabaltzen zen eta berri ona emateko, iragarki bat egin zuten non Lopez Vázquez kabinatik irteten zen erdi pozik erdi itzalgaizturik.
Orain kabinak dira desagertzear omen daudenak (gida telefonikoekin batera, aizu) . Urtarriletik aurrera, Telefonica konpainiak ez du kabinen kopuru bat mantentzeko beharra izango eta horrez geroztik, garai batean horren erabiliak zirenak, nekez ikusiko ditugu gure kaleetan.
2000. urtean indarrean zeuden 109.000 kabinetatik, gaur egun 26.000 geratzen dira bizirik (edo). Eta ez da bakarrik gurean gertatzen. Smartphonen zabalkuntzak baztertzera eraman ditu herrialde gehienetan. Belgikan aspaldi desagerturik daude. Britainia Handian turistentzako ikuskizun moduan geratuko dira batzuk, beste batzuk salgai daude eta banaka batzuk aparatu ezberdinak kargatzeko moldatu dituzte (Solarbox izenarekin ezagutuak).
Japonian -beti horren orijinalak hauek- akuario bilakatzen ari dira eta Frantzian azken aukera bat emango diete: azarotik indarrean daude Parisko hirian bisitarientzako kabinak. Musu-truk erabil daitezke hamar minutuko tartean, oraingoz behintzat, Paris inguruko informazioa bilatzeko bakarrik.
Merkataritzaren eta Konpetentziaren Batzorde Nazionalak argitara eman dituen datuen arabera egungo telefono erabiltzaileen artean, ehuneko 88ak sekula ez du kabina bat erabili.
Telefono-kabina txit ahaztua: Ez dizut esango maite zintudala, ez litzatekeelako egia izango. Askotan lapurtua sentitu naiz zure barnean, nire txanponak abiadura handiz irensten zenituenean eta iraganeranzko bidaia luuuuuzea egin beharko nuke erabilgai den zuetariko bat aurkitzeko. Baina kabina baten barruan lortu nuen nire lehenengo hitzordua neska batekin eta hori ez da erraz ahaztekoa. Gainera, ez gaitezen engaina: zerbitzu publiko bat desagertzen denean... gurea den zerbait desagertzen da.

2016(e)ko abendua 12, astelehena

KALEKO HIZKERAZ


Jaizkibel Konpainiak irainak jasotzen Hondarribiko alardean















Azken bolada honetan ugaldu egin dira. Hizkera 'cool' izateko, esamolde aproposak zeintzuk diren eta zeintzuk ez finkatu nahi dutenak. Itxuraz, 'dar un voltio', 'romper la pana' edo 'hola k ase' tankerako esakak erabiltzen tematzen baldin bazara, guztiz 'out' zaudela jakin beharko zenuke. Beste batzuekin ez da horrenbesteko adostasuna sumatzen: 'Viejuno', 'cuñadismo', 'perroflauta', 'mola' edo 'lo siguiente' esaerak, eztabaidagai direnen artean kokatu omen dira.
Horrelakoak irakurtzen edo entzuten ditudanean beti galdera bera egiten diot nire buruari: Zergatik uste du tipo horrek beraren irizpideak ontzat hartu behar direla? Zeinek izendatu du 'modako hizkuntzaren epaile'?
Ustezko iritzi-sortzaile hauen erabakiak aldera utzita, egia da gure eguneroko hizkeran erabiltzen diren esamolde ugari telebistatik datozela. Gaur egun, zerbait oso erraza dela esan gura dugunean 'está chupao' esaten dugu, baina ez pentsa Mexikon edo Guatemalan ulertuko dutenik. Gezurra dirudien arren, ahaztutako komiko batek, Joe Rigoli izenekoak, modan jarri zuen esamoldea aspaldian eta ia konturatu gabe, askoren hizkeran sartu zen... agian betiko.
Horrelaxe funtzionatzen du kaleko hizkerak... hitz-gonbidatu berriak gehitzen dira inongo araurik gabe. Iturburua abesti bat izan daiteke, edo ijito giroko hitz bat, edo anglizismoren bat edo edozein txiste kontalarik indarrean jartzen duena. Gero akademiak etortzen dira; batzuetan errefusatzeko eta beste batzuetan (gutxien espero duzunean) azken boladako txorakeriak ontzat hartzeko. Denbora, beste horrenbestetan bezala, erabakigarria izaten da honelako gertaeretan. 'Gachí' edo 'pollopera' modako hitzen hilerrian daude aspaldian.
Eta euskarak? Ba al du kaleko euskal hizkerak behar besteko elikagairik? Telebistatik badator noizbehinka neologismoren bat: 'Wazemank', 'Puztarri'... Ezagunak dira 'txortan egin' tankerako kasuak (zenbait arrantzaleek 'short time' ingelesezko esaeratik hartuta, Britainia Handiko putetxeetan tarifa merkea omen zelako) ... Baina gehiegitan, gaztelaniatik hartzen ditugu gonbidatu berriak inongo arazo barik: 'brutala', 'porkulo hartzera', 'kabroia'...
Irainak erabiltzeko orduan, Arantxa Urretabizkaiak bere azken liburuan azpimarratzen duen moduan, gaztelania da nagusi euskaldunen artean ere. Hondarribiko alardean soldaduz jantzita desfilatzen dutenei 'puta', 'bigotuda' eta 'eskopetera' dira gehien oihukatzen dizkietenak. Berdin da 'Euskal Irainak' izeneko hiztegiak argitaratzea. Berdin dira Asisko Urmenetak edo Sarrionaindiak berak asmatzen dituzten neologismoak, kaleko hizkerak behetik gora finkatzeko ohitura dauka eta horretarako alferrik argitara daitezke gramatikak edo hiztegiak.
Bitxia bada ere, ETB 1eko pelikuletan, auzo baztertuetako hizkera bikoizten dutenean, hika erabiltzen dute. Ni bezalako euskaldunberri askorentzat formarik zailena eta ulergaitza dena, gaizkile marjinalena da Euskal Telebistako munduan. Beste kontraesan bat gure saskian sartzeko.
Agian gramatika batua finkatzeko ahalegina funtsezkoa izan delako edo, euskara hizkuntza hiper-arautua bihurtu dela dirudi, eta batzuetan ahaztu egiten dugu kaleko hizkeraren ekarpenak gramatika ofizialak bezain garrantzizkoak direla, hizkuntza batek bizirik iraun dezan.

2016(e)ko abendua 4, igandea

EDERTASUNAZ



Athetic Taldea Dario Urzayen kamisetarekin


“Iritziak ipurdiak bezalakoak dira...denok daukagu bat”. Clint Eastwoodek  "The Rookie" pelikularen une batean esana, hamaika aldiz errepikatzen da edozein bazkalosteko koinatuen arteko kalakan. Baina iritzi guztiek balio berbera al dute?  Hortxe dago koska.
Esparru batzuetan badirudi nahiko argi dagoela: Zientzialari baten iritzia eta nirea ez daude maila berean zientziaz hitz egiteko orduan, eta, haren konklusioak beste zientzialari batenekin bakarrik egiazta daitezke. Kito. Beste kontu bat da bakoitzaren gustuez mintzo baldin bagara.
Hiru Michelin-izarreko sukaldari batek ba al du inolako autoritaterik norbaiti brokolia gustatu behar zaiola sinestarazteko? Maila berekoak al dira arteari buruzko nire iritziak edo artista batenak? Zeinek erabaki artista bat nor den eta nor ez den? Hartu ahal da erabaki demokratiko bat artelan baten inguruan?
Denok gogoratzen dugu Zornotzan izandako eztabaida Nagelen “patata” ospetsuaren inguruan. Adituen talde batek errotonda baterako proiektu irabazletzat hartu zuena ez zitzaion jende pilo bati batere gustatzen. Udaletxeak aldatu nahi bazuen ere, epaileak argi eta garbi utzi zuen aldaketa horrek ordain bat ekarri beharko zuela. Eta hor geratu da, askoren ustearen kontra eta aditu batzuen aldeko iritziarekin. Batzuk “edertasuna” ikusten dutenean beste batzuk zatarkeria besterik ez dute sumatzen.
Beste batzuetan ez da inongo epailerik behar izan gehiengoaren gustua –edo- inposatzeko. 2004. urtean Athleticen zuzendaritzak ospe handiko artista bati eman zion bigarren elastikoaren diseinua egiteko ardura. Dario Urzayren proposamenak zaletu askoren errefusa eragin zuen, haren kontrako manifestazio bat antolatzeraino. Partidu bakar batean erabili zen, Lamikiz presidenteak, bere lehenengo erabakian, baztertu baino lehenago. Artistak, haserre bizian, Athletici erabiltze-eskubideak ukatu zizkion. Gaur egun, E-bay enkante-orrian “Ketchupeko” kamiseta lortu nahi izanez gero 500 euroren truke daukazu eskuragai. Egun, Athleticen bigarren ekipamendu berde hori, kontrako kritika ugari jasotzen ari da askoren aldetik, baina kasu honetan ez dut uste haren balioa horrenbeste handituko denik.
Batzuetan, aro batean edertzat hartzen dena itsusi ikusten da beste batean. Gure aspaldiko argazkiak ikusi besterik ez dugu: “Aaaag, baina zer orrazkera hortera neraman”, “Begiratu sorbaldako negargarri horiek!”.  Zalantzan ez jarri, orain daramagun itxura, nahiz oso modakotzat hartu, hemendik urte batzuetara ez zaigu horren “cool” irudituko. Normalean oso oso boladan dagoenak zaharkitzerik okerrena izaten du.
Hollywoodeko 1940eko hamarkadako aktore elegante horien argazkiak arretaz begiratzen baditugu, Clark Gablek, Gary Cooperrek edo Humprey Bogartek askotan galtzerdi zuriak eramaten zituzten (!). Egun ez lukete inongo diskotekatan sartu ahal izango.    
Lankide talde batekin Malagan nengoelarik Picassoren museoa ikustera eraman gintuzten. Museoko arduradunek atsegina bezain aditua zen andereño bat jarri ziguten gidari moduan. Gutxitan entzun ditut horren azalpen sakonak eta horrenbesteko maitasunez emanak. Guztiok irten ginen bertatik Picassoren lana pixka bat gehiago ulertuta, pixka bat gehiago baloratuz, baina hor geunden gizonezko guztion -eta zenbait emakumezkoren- iritziz, han ikusitako arte-ederrik handiena... gidaria izan zen.