2016(e)ko abenduak 4, igandea

EDERTASUNAZ



Athetic Taldea Dario Urzayen kamisetarekin


“Iritziak ipurdiak bezalakoak dira...denok daukagu bat”. Clint Eastwoodek  "The Rookie" pelikularen une batean esana, hamaika aldiz errepikatzen da edozein bazkalosteko koinatuen arteko kalakan. Baina iritzi guztiek balio berbera al dute?  Hortxe dago koska.
Esparru batzuetan badirudi nahiko argi dagoela: Zientzialari baten iritzia eta nirea ez daude maila berean zientziaz hitz egiteko orduan, eta, haren konklusioak beste zientzialari batenekin bakarrik egiazta daitezke. Kito. Beste kontu bat da bakoitzaren gustuez mintzo baldin bagara.
Hiru Michelin-izarreko sukaldari batek ba al du inolako autoritaterik norbaiti brokolia gustatu behar zaiola sinestarazteko? Maila berekoak al dira arteari buruzko nire iritziak edo artista batenak? Zeinek erabaki artista bat nor den eta nor ez den? Hartu ahal da erabaki demokratiko bat artelan baten inguruan?
Denok gogoratzen dugu Zornotzan izandako eztabaida Nagelen “patata” ospetsuaren inguruan. Adituen talde batek errotonda baterako proiektu irabazletzat hartu zuena ez zitzaion jende pilo bati batere gustatzen. Udaletxeak aldatu nahi bazuen ere, epaileak argi eta garbi utzi zuen aldaketa horrek ordain bat ekarri beharko zuela. Eta hor geratu da, askoren ustearen kontra eta aditu batzuen aldeko iritziarekin. Batzuk “edertasuna” ikusten dutenean beste batzuk zatarkeria besterik ez dute sumatzen.
Beste batzuetan ez da inongo epailerik behar izan gehiengoaren gustua –edo- inposatzeko. 2004. urtean Athleticen zuzendaritzak ospe handiko artista bati eman zion bigarren elastikoaren diseinua egiteko ardura. Dario Urzayren proposamenak zaletu askoren errefusa eragin zuen, haren kontrako manifestazio bat antolatzeraino. Partidu bakar batean erabili zen, Lamikiz presidenteak, bere lehenengo erabakian, baztertu baino lehenago. Artistak, haserre bizian, Athletici erabiltze-eskubideak ukatu zizkion. Gaur egun, E-bay enkante-orrian “Ketchupeko” kamiseta lortu nahi izanez gero 500 euroren truke daukazu eskuragai. Egun, Athleticen bigarren ekipamendu berde hori, kontrako kritika ugari jasotzen ari da askoren aldetik, baina kasu honetan ez dut uste haren balioa horrenbeste handituko denik.
Batzuetan, aro batean edertzat hartzen dena itsusi ikusten da beste batean. Gure aspaldiko argazkiak ikusi besterik ez dugu: “Aaaag, baina zer orrazkera hortera neraman”, “Begiratu sorbaldako negargarri horiek!”.  Zalantzan ez jarri, orain daramagun itxura, nahiz oso modakotzat hartu, hemendik urte batzuetara ez zaigu horren “cool” irudituko. Normalean oso oso boladan dagoenak zaharkitzerik okerrena izaten du.
Hollywoodeko 1940eko hamarkadako aktore elegante horien argazkiak arretaz begiratzen baditugu, Clark Gablek, Gary Cooperrek edo Humprey Bogartek askotan galtzerdi zuriak eramaten zituzten (!). Egun ez lukete inongo diskotekatan sartu ahal izango.    
Lankide talde batekin Malagan nengoelarik Picassoren museoa ikustera eraman gintuzten. Museoko arduradunek atsegina bezain aditua zen andereño bat jarri ziguten gidari moduan. Gutxitan entzun ditut horren azalpen sakonak eta horrenbesteko maitasunez emanak. Guztiok irten ginen bertatik Picassoren lana pixka bat gehiago ulertuta, pixka bat gehiago baloratuz, baina hor geunden gizonezko guztion -eta zenbait emakumezkoren- iritziz, han ikusitako arte-ederrik handiena... gidaria izan zen.                          


2016(e)ko azaroak 26, larunbata

2036: AC/DC BILBON ZUZENEAN




Harrigarria, aparta, txapela kentzeko modukoa, atzo BEC Berrian ikusteko parada izan genuena. Angus Young bere sasoirik onenean saltoka eta korrika joan den mendeko laurogeiko hamarkadan ere ikusten ez zen moduan eta Bon Scott berriro eszenatokian nagusi, berak bakarrik dakien moduan. Lehenengo AC/DC taldearen kantu arrakastatsu guztiak bata bestearen ondotik eta kalitate maila bikainaz dastatzea ez da egunero bizitzen den esperientzia. Egia esan, ez dut uste horren ekitaldi biribila posible zitekeenik bizirik zeudenean.
Bestalde, azken txanparako prestatu zutena guztiz orijinala izan zen: “Highway To Hell”en emankizun ederra eskaini ostean, Bonek, oso atsegina gau osoan zehar, bere ordezkoa aurkeztu zigun guztion zoramenerako. Han bilduta geundenok taldean izandako bi abeslariak nola besarkatzen ziren ikusi genuen “Back In Black” abestiaren “riffak” entzuten ziren bitartean. Brian Johnsonen ekitaldia ere, nola ez, ezin bikainagoa  suertatu zen.
Hologram Maters”en produkzioak itxaropen guztiak gainditu zituen, eta, egia esan, irrikan gaude datozen hilabeteetarako iragarri diren kontzertuak dastatzeko: Jin Morrison eta Doors taldea haien Miamiko emanaldi mitikoan; Rolling Stones Altamond-en; Sex Pixtols New Yorken emandako azken emanaldian eta Santana Taldea haien 1969ko Woodstock jaialdian.
Musikarien Elkarteko kritikek eta boikota egiteko deiak ez dute nahi beste erantzun jaso. “Hologram Masters, gure eskubideen kontra” izeneko agirian, “egiazko” musikariek, “lehia desleialtzat” hartzen dituzte emankizun hauek. “Sormena eta zuzeneko musikaren etorkizuna, erabat mehatxaturik dago pantomima hauen erruz”, salatu dute, “lotsagarria da oso, aspaldian desagerturik dauden talde eta artistak teknologiaren bidez berpiztea haien iritzia zein izango zen jakin gabe”, gehitu dute. Elkarte honetako kideentzat honelako eskaintzek ez dute batere laguntzen gazteengan musikarekiko maitasuna sortzen, eta lortzen duten bakarra aspaldiko mitoen itzala infinituraino luzatzea da”.
Ez dut nik esango arrazoi faltan daudenik, baina bestalde, ikuskizun hauei esker, herri musikaren izen ahaztezinen zuzenekoak gozatzeko aukera dugu. Ni, esate baterako, txikitan, benetako Bob Dylan ikustera eraman ninduten, eta egia esan, oholtza gainean nekez aritzen zen musikari zaharkitu horrek ez zidan inongo zaletasunik sortu. Garai hartan “tributu taldeak” modako jarri ziren, egiazko musikariek osaturik eta azken finean, gaur egun, teknologiak artista hauen guztien garai oneneko emankizunak berreskuratzen dizkigute, haien itxurak eta gaitasunak bizirik bailiran eszenaratuz. Gizakion historia teknologiarena da eta beti izan dira batzuk etsaitzat hartu dutenak, euren interesen kontra omen zihoalako. Hori bai, bizirik dirauten musikarien erreplikak egiteari errespetu falta galanta deritzot, nahiz, denok dakigun bezala, batzuek inolako problemarik gabe onartu duten, holo-ekitaldiekin egile eskubideengatik irabazi ederrak lortzen dituzte eta.
Zeinek esango zigun Beatles taldea oholtza gainean berriro ikusiko genuela, haien hasiera zoroetan aritzen ziren legez. Ados, talde eta artista hauek ez dute ezer berririk egiteko ahalmenik -momentuz behintzat- baina zer esan, datorren astean Eskorbuto, RIP eta Cicatriz Gasteizen arituko dira euren garaian eskainitako zuzenekorik basatienak antzezten. Eta nik ez dut huts egingo!
                      

2016(e)ko azaroak 21, astelehena

METROAN



Bilborako metroa. Larunbata. Goizaldeko zazpi eta erdiak inguru. Bagoi osoan hogeita hamar urteren inguruan dabilen neska bat eta biok. Nahiko goiz freskoa da hau, ile beltzaraneko neska irakurleak ez du berokia kendu, ezta bufanda ere. Nire begi-bistan dago, baina bost bat eserleku aurrerago.
Didako erabakia hartu dut. Ahalik eta gehienetan metroz joango naiz lanera. Egunero lortzea ez da atariko haizea. Borroka bizi-bizia da hori: loguraren kontra, hotzaren kontra, nagikeriaren kontra... Baina batzuetan, lortu egiten dut. 
Badaezpada ni ere liburuaz armatua nago: Pedro Juan Gutierrezen “Trilogía Sucia de La Habana”.  Irakurtzen ari naizen ipuinean, andre batek ez du iturginari ordaintzeko sosik eta bere gorputz-truke ordaintzea eskaintzen dio. Begirada liburutik altxatzean beste tipo bat bagoian dagoela konturatu naiz. Neska irakurlearen parean eseri da, baina pasilloaren bestaldean. Itxuraz gau luzea izan da berarena. Oinak aurreko eserlekuan jarrita, Morfeoren eskuetan abandonatu da. Uger-geruzak asmaezin bihurtzen du bere zapatilen jatorrizko kolorea. Gazte alternatiboaren traza izan arren, ez du ematen benetako gaztea denik. Habanara berriz. Iturgina bapo kobratzen ari da bere zorra. Beste geltoki bat. Oraintxe sartu den bikote gaupaseroa, gaztea da zinez. Narruzko  jaka beltzez eta minigonaz jantzitako neska eta bularraldea ongi markatzen duen elastikoan estu-estu sartutako  mutila. Diskoteka edo kontzertu batetik datozela esango nuke nik. Nire parean eseri dira, korridorearen bestaldean. Ozen hitz egiten dute. Ipurdiak kolpez jausi dira eserlekuetan eta bestaldean dagoen burusoil alternatiboa esnarazi dute. Aurrean dudan irakurleak begirada arin bat eskaini die eta bide batez, ni ere begiratu nau. Mutilaren ahoskera erabat gogaikarria da. Neskari esaten diona bagoi osoan entzuten da:
-“Nik lagunduko dizut autobuseraino. Ni ez naiz horietakoa. Ni ez naiz neska bat bakarrik uzten duen horietakoa”.
Baina neskak ez du oso ados dagoenik ematen:
-Lasai, askotan egin dut, ez dut laguntzarik behar.
-Orduan ez duzu nire laguntza onartzen...zoaz pikutara...
Minigonako neskak bagoian gauden guztioi begirada beldurti bat eskaintzen digu. Lotan zirudien burusoilak ere buelta ematen du bikotea gainbegiratzeko. Neska irakurleak ere liburutik altxa egiten du bista bigarrengoz, lehenik bikoteari eta gero niri, azterketa arina egiteko. Elkarrizketa ildo beretik luzatzen da. Hasieran badirudi ezagutu berriak direla, baina ezustean neskak eskemak apurtzen dizkit:
-Badakizu maite zaitudala, ez duzu horrela jarri behar...
-Ba horrenbeste maite banauzu emadazu musu bat, hemen, hauen guztion aurrean...
Nire aurreko bidaiariak liburua ixten du.
-Kaka putza! Zuk ez nauzu maite!
Haserre bizian ematen duen mutilak, diru-zorro bat ateratzen du atzealdeko poltsikotik eta labana txiki batekin marra batzuk prestatzen hasten da...
-Aizu... inporta ez bazaizu horietako bat behako nuke nik... lanera noa eta ez nabil oso fin... speed al da?
Burusoilaren eskaintzak, nire harridurarako, baiezko erantzuna lortzen du. Neskak, aldiz, errefusatzen du:
-Ez, nik ez dut nahi, orain nahiago dut autobusean lo egin...
Agertu da nire geltokia. Bagoitik kanporako bidean mutikoaren ahots ezatseginak:
- Utzi bakean, tia!
Kanpoan, beti bezala, munduko metrorik garbieneko nasa eta sarbideak ditut zain.


                  

2016(e)ko azaroak 13, igandea

ERRESKATEA

Mirentxu Loiarte, "Irrintziaren Oihartzunak"-en pelikularen irudi batean
Albistegietan noizbehinka agertzen da. Munduko zenbait kostaldetan bale sarda bat hondartzara joanda hil egin da. Portaera harrigarri horren arrazoiaz teoria asko izan da, baina oraindik ere zientzia esparruan ez dago guztion adostasuna lortu duen azalpenik.
Bale buru-hiltzaileen misterioa abiapuntu, Iratxe Fresnedak, bere lehenengo filmean, Irrintziaren Oihartzunak izenekoan, Mirentxu Loiarte zinegilearen figura ahaztetik ateratzen digu.
Erreskate baten historia da hau; ahaztutako apalategi batean lotan zegoen pelikula batena eta honen egilearena. Bi horiekin batera hirurogeita hamarreko hamarkadaren bukaeran -Franco diktadorea hil ostean- sortutako ametsak eta berpizkunde giroa berreskuratzen zaizkigu baita ere.
Argi dago sortzaile guztientzat ez dagoela arrakasta -ez eta talentua ere- bermaturik, baina kasu batzuetan –agian ezagunena J.D. Salinger idazlearena– kosta egiten zaigu ulertzea zergatik hasiera bikaineko artista bat, egun batetik bestera desagertzen den inolako arrastorik utzi gabe.
Euskadiko Filmategiaren fitxan Mirentxu Loiartek (Iruñea,1938)  lerro gutxiko ibilbidea du:
“Frantziako Zinema Kontserbatorioan zinema zuzendaritza ikasketak burutu zituen. Espainiako Zinematografia Zuzendaritza Nazionalaren Kalitatezko Sari Berezia irabazi zuen ‘Irrintzi’ (1978) bere lehen film laburrarekin. 1981an ‘Ikuska 12’ bere azkeneko filma egin zuen, 80eko hamarraldian, arrazoi politikoengatik Euskal Herritik kanpo atera behar izan baitzuen. Hala ere, kultura munduarekiko harremana izaten jarraitu du”.
“Garai batean -azaltzen du Mirentxuk-  bazirudien gidoi-bildumagilea nintzela, baina arrazoi ezberdinengatik proiektuak ez ziren burutzen. Bestalde nik ez nuke edozein pelikula egingo. Horretan oso zurruna izan naiz. Marc Legasseren ‘Las Carabinas de Gaztibeltza’rekin gidoi bat gustura osatu nuen, baina, antza, ez zegoen behar zen zuzentasunaren jokaeran”...  
Egin ez diren proiektuak, bere buruan bakarrik filmatu diren filmak, amatasunak, betebeharrak, erbesteratzea, bizitza bera... Maritxuk honetaz guztiaz hitz egiten du bizitasunez, gaztetasun distira batez bere begiradan, mingostasun arrastorik erakutsi barik. Emakume izatearena, jakina, ezinbestekoa izan da, baita ere, hau guztia azaltzeko orduan, baina beharbada, bere belaunaldia gogorren markatu duena, nola ez, politika izan da:
“Hemen, politika, buru-belarri murgildu den jendearentzat erdiragarria izan da oso... baina beharrezkoa izan zen? Nik uste dut baietz”. 
1978: Iruñeko emakumezko zuzendari berri batek Donostiako Zinemaldian Kalitatezko Saria irabazten du bere lehen lanarekin. Kritika guztiek ibilbide luzea osatuko duen zinegile batez hitz egiten dute. Hala ere, pelikularen eduki politikoa dela eta, banaketa debekaturik geratzen da. Beste laburmetraia bat egin ondoren bere aztarna galdu egiten da...
2016: Bilboko emakumezko zuzendari berri batek Donostiako zinemaldian bere lehenengo pelikula aurkezten du lehiaketatik kanpo. Sentikortasun handiz eta maitasunez jorratutako lana da gero. Bi emakumezko belaunaldi ezberdinen arteko zubi ederra eraikitzen du. Honetan ere jasotako kritikak bikainak izan dira oro. Orain, garaiak benetan aldatu diren ala ez baieztatzeko, Fresnedari buruz etorkizuneko lerroetan zenbat hitz idazten diren ikusteke dago baita ere.    







2016(e)ko azaroak 6, igandea

KATUAK ETA TXAKURRAK




Oasis Taldea
Behin eta berriz errepikatzen den historia da hau. Auzo tristeren bateko gazte banaka  batzuek rock talde bat sortzea erabakitzen dute. Arrautza-kutxa eta posterren artean, oinarrizko tresneria bilduko dute euren ametsa jorratu nahian.
Normalean halako ekimenek ez dute ibilbide luzea izaten: lagunarteko ekitaldiren bat, grabazioren bat akaso eta aurrerapauso gehiagorik ez badago... etsipena.
Jakina denez, onespenak eta arrakastak ez dute beti talentuarekin zerikusi zuzena izaten. Taldearen zereginak ez badu garaiz etekinik ematen -nahiz etekin morala besterik ez izan-, zailtasunak eta bizitzak inposatzen dituen logikak taldea baino pisu gehiago izango dute eta urte horiek horitu egingo dira, argazki bilduma ahaztu batean.
Familia, ikasketak, harremanak, lana lortzeko beharra... hauek eta beste horrenbeste oztopok, talde askoren etorkizuna mozten dute. Lehenengo AC/DC taldekoek abesten zuten bezala: “It’s a long way to the top if you wanna Rock & Roll”. Oso ibilbide luzea -eta gogorra- da arrakastarena. Bitartean engainatuko zaituzte, lapurtuko dizute, gezur pilo bat esango dizute, eta bihurgune bakoitzean dena popatik hartzera bidaltzeko arrazoiak aurkituko dituzu.
Oasis taldearen biografia, beste edozein galdutako talderena bezalakoa izatear zegoen. Urte mordoan, Manchesterretik irten gabe entsegu eta ekitaldi txikien artean igaro ondoren, ondoko egoitzan entseatzen zuten ahaztutako neska-talde bateko kideek Glasgown elkarrekin jotzea proposatu zieten. Horietako neska baten mutil-laguna diskoetxe bateko exekutiboa zen eta halabeharrez, egun hartan, galdutako pub horretan azaldu zen. Gau hartan bertan Oasis taldeak bere lehenengo kontratua sinatuko zuen.
Hori eta beste pasadizo harrigarri batzuk,  Mat Whitecross-en “Oasis Supersonic” filmean daude ikusgai. Taldea gustuko izan ala ez, pelikula hau ohiko “biopic”etatik urruntzen da eta ikuspuntu ezberdin askotatik guztiz gomendagarri deritzot.
Oasis taldearen historia, bi anaien historia da. Liam eta Noel Gallagher anaiena. Eurek “katua eta txakurra” bezala deskribatzen dituzte euren buruak eta filmean ekoizle exekutiboak izan dira. Hor, pausoz pauso, arrakasta masiboaren handitasunak eta miseriak zerrendatzen dira xehetasun ttipirik ere aldera utzi barik.
Jendetzaren onespenarekin batera hor agertuko dira jarraitzaileen eromena, lo egin barik igarotako gauak, egoen arteko lehiak, hoteletan eta Ferry batean sortutako iskanbilak, prentsa horiaren azpijokoak -batez ere Britainia Handiko tabloideena- drogak, aitarekin izandako arazoak, eta azkenean, industriaren interesen kontra borrokatzeko ezintasuna.
Talde bakar bat ikusteko jende gehien bildu zuena izan zen Oasis, Knebworth-en 250.000 kide bildu zituztenean. Jaialdi honekin hasi eta bukatzen da pelikula hau. Bitartean anaien inguruan mugitzen ziren ahots ugarik –amarena eta hirugarren anaiarena barne- ibilbide eroa bezain korapilatsua kontatzen digute. Amy Winehouse-ren biopicean gertatzen zen legez, harrigarria da benetan lortu duten irudien ugaritasuna. Nabaria da etxeko-bideoaren belaunaldia dela eurena eta honen atzetik bilketa lan aparta izan dela.
Joan den mende bukaerako anaiarik ospetsuenak -onerako eta txarrerako- nolabait elkartu dira film onest eta interesgarri bat bultzatzeko. Ez ninduke batere harrituko laster berriro oholtza gainean elkarrekin ikusteak. 


2016(e)ko azaroak 4, ostirala

COOL NAGUSI


Paul McCartney eta Mick Jagger, berriki egindako ardazki batean.


“Guay” omen da “cool” izatea. RAE-ko akademikoek papichulo, amigovio edo chupi bezalako bitxikeriak onartzen dituztenean; Planeta eta Nadal sarikoek Lucia Etxebarria irabazle aukeratzen dutenean edota Bob Dylani Nobel saria ematen diotenean. Ez naiz ni izango merituak kenduko dizkiona Minnesotako trobalariari, baina kasu hauetan guztietan ez dakit nik ez ote den izango, beste arrazoien gainetik, epaimahaikoek euren buruei emandako dominak, munduari  “begiratu zein molonak garen” esateko era bat. Azken honen inguruan sarean irakur daitezkeen txantxak ildo honetatik doaz: “Dylanentzat  literatura nobel saria, Obamarentzat bakearena...kalimotxoren asmatzailea urduri dabil, kimikarena emango ote dioten”.
Futbol partida bat entzuten nengoela, esatariak Messiren gola “artelantzat” jo zuen... “ez ideiarik eman” izan zen burutik pasa zitzaidan lehena.
“Cool” izatearena, antza, erabat garrantzizkoa bihurtu baita garai honetan. “Cool” izan nahi du “cool” hitza erabiltzen duenak (“moderno” eta beste antzekoak baztertuz) , “Cool” da “complicado” esatea “difícil” esan ordez. “Cool” izan nahi zuen, baita ere, ezkurraren I-phoneak, Apple-en ikurra moldatu zuenak, eta jakina, nonahi ikusgai diren tatuaje eta piercingek “cool” itxura eman nahi dute, gehiegitan, lortu duten ala ez nahiko eztabaidagarria izan arren. Gurean ere oso “cool” bihurtu da “Basque Country” “edo “Label” tankerako anglizismoak erabiltzea. 
Orain dela gutxi arte honelako komerietan nekez ikusten ziren kolektiboak, nolabait ere, sartzen ari dira “cool”tasunaren uhinean.
NAGUSI izeneko azokan egon ginen irratirako saio berezi bat egiten eta ez ziren gutxi bertan sumatutako seinaleak. BECen bildutako standetan, ohiko eskaintzekin nahasturik, bazeuden beste batzuk agure “cool” mota berri bat erakutsi nahi zigutenak.
Erretiratu berrien erreinuan txapelak “out” geratzen ari dira, amerikar estiloko biserak “in” bilakatzen diren bitartean (batzuetan buelta emanda ere bai) eta andreen orrazkeretan ugaldu egiten dira kolore biziak, antzinako “kaskoak” aldera utzita. Gazteek teknologia berriak irakasten dizkiete aitona-amonei eta Jane Fondaren irudi sasi-gaztea zahartzaro berri baten ikonotzat erakusten da. Medikuntzak luzaroan sexurako gai izatea ahalbidetu nahi digu eta “pilates” eta “zumba”ren bidez gure gorputzen malgutasuna bermatua omen dago.      
Heldu berriak (hobe horrela izendatzea, “hirugarren adinekoa” edo “zaharra” erabat debekaturik geratu direlako) ez du bakarrik kartetan edo dominoan aritu behar, orain parapente eta arrisku-kiroletan ere aditua izateko gonbitea egiten zaio, nahiz momentuz, errealitate birtualean besterik ez izan (Aizu, nik parapentearen simulazioa probatu nuen eta talka egin nuen behin eta berriz mendi birtualen kontra; gehiagorik ez, eskerrik asko).
Azken finean Bob Dylan bera, Mick Jagger, Paul McCartney eta beste hainbeste ere, gazte-ikur izandakoak,  “bigarren gaztetasuna” bizi dutenen artean daude, zeinek esango zuen.
Jakina denez “cool” hitzak, ingelesez freskoa esan nahi du. Naturak behin eta berriz erakusten digunez, gaur fresko dagoena, izozten ez bada, ustelduta egongo da bihar, nahi eta nahi ez. Beharbada hor, hain zuzen ere, egon daiteke koska: zenbat eta freskoago, hainbat eta arinago ustel. Eta berriz gastatzera...